Macaristan, komünist dönem boyunca devlet güvenlik servisleri için çalışan on binlerce muhbir ve işbirlikçiye ait kayıtları ilk kez geniş kapsamlı şekilde kamuoyuna açmaya hazırlanıyor. Bu belgeler, çevrim içi bir veri tabanında herkesin erişimine sunulacak. Uygulamanın, 1956’daki Sovyet karşıtı Macar ayaklanmasının 70. yıl dönümüne denk getirilmesi planlanıyor. Başbakan Peter Magyar yönetimi, arşivlerin açılmasının ülkenin totaliter geçmişiyle yüzleşmesi açısından önemli bir adım olduğunu vurguluyor.
Arşivlere Erişim Yöntemi
Macaristan’da komünist yönetim 1989’da sona ermesine rağmen, devlet güvenlik servislerinin arşivleri uzun yıllar boyunca tam olarak kamuya açılmadı. Şimdiye kadar, araştırmacılar dışında sıradan vatandaşlar yalnızca kendilerine veya yakın aile üyelerine ait dosyalara erişebiliyordu. Yeni sistemle birlikte herkes, çevrim içi veri tabanında arama yapabilecek. 1956 ile 1989 yılları arasında yaklaşık 55 bin gizli işbirlikçinin devlet güvenlik servisleri adına faaliyet gösterdiği kayıtlara geçti.
Muhbirlerin Faaliyetleri
Bu kişiler, arkadaşlarını, aile üyelerini, komşularını ve iş arkadaşlarını izleyerek muhalif faaliyetler ve Batı etkisine dair bilgi topluyordu. Hazırlanan raporların bazı durumlarda gözaltı ve sorgulamalara yol açtığı ifade ediliyor. Budapeşte’nin merkezindeki bazı dairelerin, gizli polis görevlileri ile sivil muhbirlerin buluşma noktası olarak kullanıldığı biliniyor. “K-daireleri” ya da “komplo daireleri” olarak adlandırılan bu mekanlarda, devlet güvenlik görevlileri ile işbirlikçiler düzenli olarak görüşüyordu.
Geçmişle Yüzleşme Süreci
1980’lerde Budapeşte’nin yeraltı rock sahnesindeki konserlere muhbirler gönderiliyor, bu gruplar rejim açısından potansiyel tehdit olarak değerlendiriliyordu. Macar müzisyen Peter Muller, dönemin baskılarıyla ilgili anılarını paylaştı. Muller, geçmişle yüzleşmenin gerekli olduğunu kabul ederken, yıllar sonra insanların isimlerinin açıklanmasının yeni sorunlara yol açabileceği konusunda endişelerini dile getirdi.
Komünist döneme ait belgeler, Macaristan Devlet Güvenlik Tarih Arşivleri (ABTL) tarafından muhafaza ediliyor. ABTL Direktörü Bendeguz Gergo Cseh, parlamentonun eylül ayında kabul ettiği yasayla mümkün hale gelen bu uygulamayı “tarihi bir adım” olarak nitelendirdi. Cseh, Macaristan’ın yeni sisteminin, eski Doğu Bloku ülkelerindeki benzer uygulamalardan daha geniş bir erişim sağladığını belirtti.
Sınırlı Erişim Uygulamaları
Polonya, komünist dönem arşivlerini daha önce açmış olsa da kayıtların herkes tarafından sınırsız biçimde aranmasına izin vermiyor. Almanya da 1991’de eski Doğu Almanya istihbarat servisi Stasi’nin dosyalarını açarken daha sınırlayıcı bir yöntem uyguladı. Çekya’da ise belgelerin tamamı hâlâ çevrim içi ortama aktarılmış değil. Macaristan’daki yeni düzenleme, geçmişin anlaşılması ve kamu kurumlarında şeffaflığın sağlanmasının demokratik bir devlet için temel koşullardan biri olduğu görüşüne dayanıyor.
Arşivlerin dört farklı belge grubundan oluşan bölümü iki aşamada kamuya açılacak. İlk aşama 4 Kasım’da başlayacak. Bu tarih, Sovyet tanklarının 4 Kasım 1956’da Budapeşte’ye girmesiyle demokrasi yanlısı ayaklanmanın bastırıldığı günü simgeliyor. Belgelerde sağlık bilgileri, bağımlılıklar ve cinsel yönelim gibi hassas kişisel veriler gizli tutulacak. Arşiv Direktörü Cseh, belgelerin kişileri yargılamak amacıyla kullanılmaması gerektiğini vurguladı.
