Azerbaycan, 27 Eylül 2020'de Ermenistan ordusunun sivil yerleşim birimlerine yönelik saldırılarına karşı karşı saldırı başlatarak 2. Karabağ Savaşı'nı başlattı. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in "Demir Yumruk" adını verdiği operasyon, kısa sürede "Vatan Savaşı"na dönüştü ve 44 gün süren çatışmaların ardından Azerbaycan'ın zaferiyle sonuçlandı. Bu zafer, halkın yaklaşık 30 yıldır beklediği toprak hasretinin sona ermesini sağladı.
Savaşın Nedenleri
Azerbaycan'ın askeri müdahalesi, uzun süredir devam eden müzakerelerin tıkanması, Ermenistan güçlerinin artan tacizleri ve Erivan yönetiminin provokatif açıklamaları sonucunda gerçekleşti. Rusya, ABD ve Fransa'nın eş başkanlığını yaptığı AGİT Minsk Grubu, 28 yıllık faaliyetinde Karabağ sorununa kalıcı bir çözüm getiremedi. Cumhurbaşkanı Aliyev, defalarca barış yolunu denemesine rağmen müzakerelerden sonuç alınamaması üzerine askeri harekâta yöneldi.
Savaşın Seyri
Ermenistan, 1990'lı yılların başında Karabağ ve çevresindeki 7 ili işgal ederek yaklaşık 1 milyon Azerbaycanlının evlerinden edilmesine neden oldu. Bu dönemde, Ermenistan'ın yeni topraklar için savaş söylemleri ve saldırıları gerilimi artırdı. 12 Temmuz 2020'de Tovuz bölgesinde Azerbaycan ordusuna yönelik saldırılar gerçekleşti. Bu saldırılara karşı Azerbaycan ordusu başarılı bir savunma gerçekleştirdi, ancak çatışmalarda Tümgeneral Polat Heşimov şehit oldu ve bu durum toplumda büyük bir tepkiye neden oldu.
Azerbaycan ordusu, 27 Eylül 2020 sabahı geniş çaplı bir karşı saldırıya geçti. İlk gün içerisinde 6 köy ve stratejik tepeler işgalden kurtarıldı. Cumhurbaşkanı Aliyev, savaş boyunca kazandıkları bölgelerle ilgili gelişmeleri halkla paylaştı. 10 Kasım 2020'de imzalanan bildiriyle Ermenistan, yenilgiyi kabul etti ve Azerbaycan 5 şehir, 4 kasaba ve 286 köyü geri aldı.
Savaş Sonrası Gelişmeler
Azerbaycan, savaşta 2 bin 908 şehit verdi ve 27 Eylül'ü "Şehitleri Anma Günü" ilan etti. Bu tarih, Azerbaycan'da zaferin ve fedakarlıkların sembolü haline geldi. Savaşın ardından Ermenistan, bazı birliklerini çekmesine rağmen Karabağ'daki yasa dışı silahlı güçlere destek vermeye devam etti. Azerbaycan, 23 Nisan 2023'te Laçın Koridoru'na sınır kontrol noktası kurdu. 19 Eylül 2023'te yasa dışı Ermeni güçlerin döşediği mayınların patlaması sonucu 6 Azerbaycanlı hayatını kaybetti. Bunun üzerine Azerbaycan, "antiterör operasyonu" başlatarak Karabağ'da anayasal düzeni yeniden tesis etti.
Azerbaycan, 24 saatten kısa sürede tüm yasa dışı silahlı grupların silah bırakmasını sağladı ve bölge kontrol altına alındı. Azerbaycan, zaferin ardından Ermenistan'a kalıcı barış teklifinde bulundu. İki ülkenin dışişleri bakanlıkları arasında yapılan görüşmelerde önemli ilerlemeler kaydedildi ve barış anlaşması metni üzerinde mutabakat sağlandı.
