Afrika İnsan ve Halkların Hakları Şartı, 21 Ekim 1986'da yürürlüğe girmesiyle birlikte kıtanın insan hakları sistemini şekillendirmeye başladı. Ancak bu 40 yıllık süreç, savaş ve krizlerle dolu bir tabloyla sınanıyor. Birleşmiş Milletler, Afrika Birliği ve diğer uluslararası kuruluşların raporları, kıtada özellikle Sudan, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Etiyopya ve Sahel bölgesinde sivillerin temel haklarının ciddi şekilde ihlal edildiğini ortaya koyuyor.
Temel Hakların İhlali
Afrika İnsan ve Halkların Hakları Komisyonu, şartın onaylanmasının ardından hukuki mekanizmalar oluşturmuş olsa da, temel hakların korunmasında hâlâ büyük sorunlar yaşanıyor. Çatışmaların en belirgin sonuçlarından biri, milyonlarca insanın evlerinden zorla koparılması. Afrika Stratejik Araştırmalar Merkezi'nin verilerine göre, kıtada yaklaşık 45 milyon kişi zorla yerinden edilmiş durumda. Bu nüfusun büyük bir kısmı, Sudan, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Somali, Nijerya, Burkina Faso, Güney Sudan ve Etiyopya'da yaşıyor.
Sudan'daki Kriz
Sudan'da, Nisan 2023'te başlayan savaş sonrasında yaklaşık 14 milyon kişi evini terk etmek zorunda kaldı. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği, bu kişilerin yaklaşık 9 milyonunun ülke içinde yerinden edildiğini, 4,4 milyonunun ise komşu ülkelere sığındığını belirtiyor. Bu çatışmalar, yaşam hakkının yanı sıra sağlık, eğitim, gıda ve barınma gibi temel hakları da olumsuz etkiliyor. Kadınlar ve çocuklar, bu çatışmaların en büyük mağdurları arasında yer alıyor.
Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nde Durum
Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nin doğusunda, doğal kaynaklar üzerindeki mücadele insan hakları ihlalleriyle iç içe geçmiş durumda. 23 Mart Hareketi'nin kontrolündeki bölgelerde, madencilik faaliyetleri sırasında sivillere yönelik ciddi ihlaller yaşanıyor. Uluslararası Af Örgütü, bu bölgelerde madencilere yönelik öldürme, işkence ve zorla çalıştırma gibi uygulamaların olduğunu raporladı.
Siyasi Baskılar ve Basın Özgürlüğü
Mali, Burkina Faso ve Nijer gibi ülkelerde askeri yönetimlerin getirdiği siyasi baskılar, insan hakları ihlallerini artırıyor. 2021'den bu yana yapılan darbelerin ardından yeni yönetimler, insan haklarının korunması yönünde vaatlerde bulunsa da, uygulamada ciddi sorunlar devam ediyor. Basın özgürlüğündeki gerileme de dikkat çekici. Sahraaltı Afrika'da 48 ülkenin 24'ünde basın özgürlüğü durumu zor, 5'inde ise çok ciddi seviyede.
Afrika'nın insan hakları mimarisi, 40 yıllık süreçte önemli hukuki mekanizmalar oluşturmuş olsa da, bu mekanizmaların sahadaki ihlalleri önleme kapasitesi hâlâ sorgulanıyor. Afrika İnsan ve Halkların Hakları Komisyonu, 12-21 Ekim tarihleri arasında Dakar'da düzenlenen olağan oturumda kıtadaki insan hakları durumunu ele alacak. 21 Ekim, Afrika İnsan Hakları Günü olarak anılırken, bu yıl, savaşlar ve insani krizler karşısında hukuki yapının ne kadar etkili olabildiği sorusu gündemde.
